Dubbele
binding
In 1955
schreven
Gregory Bateson (1904-1980) e.a. een artikel waarin zij gewag maakten
van
hun onderzoek naar een nieuwe theorie over Schizofrenie. De theorie
luidt
als volgt: Schizofrenie doemt op in een omgeving waarin het kind
doorlopend
gevangen wordt in "dubbele bindingen" - situaties waarin het, wat het
ook
doet, het nooit goed doet . De kern van deze theorie is Bertrand
Russell's
"Theorie van Logische Typen", die Bateson toepast op de communicatie;
in
het bijzonder op de communicatie tussen ouder en kind. Het idee is het
volgende: bepaalde communicatie- vaak echt belangrijke communicatie -
gaat
OVER communicatie. De wijze van deze meta-communicatie is doorgaans,
maar
niet altijd, non-verbaal: lichaamshouding, gebaren,
gezichtsuitdrukking,
intonatie enz. We hebben deze informatie nodig om te bepalen wat mensen
ECHT bedoelen; of ze serieus zijn of een grapje maken, of wat dan ook.
Schizofrenen zijn uitgesproken slecht in deze vorm van communicatie,
zowel
in het geven als ontvangen daarvan. Waarom? Bateson en zijn collega's
stelden
de theorie op dat Schizofrenen door herhaaldelijke "dubbele bindingen"
(de term is van Bateson) geconditioneerd zijn om alle meta-communicatie
te negeren. Vreemd genoeg is deze gigantische en in vele opzichten
vermoeiende
blinde vlek noodzakelijk voor hun overleving.
Hier volgt
de beschrijving
van Bateson van de drie algemene kenmerken van de "dubbele binding":
1) Het
individu is
gewikkeld in een intense relatie; dat betekent, een relatie waarin hij
voelt dat het van vitaal belang is dat hij zorgvuldig onderscheid maakt
wat voor boodschap er meegedeeld wordt, zodat hij een passend antwoord
kan geven.
2) Tevens
is het
individu gevangen in een situatie waarin de andere persoon in de
relatie
twee soorten boodschappen uit, waarbij de ene de andere ontkent
3)
Bovendien is het
individu niet in staat commentaar op de gegeven boodschap te geven
omdat
hij de twee boodschappen niet kan ontwarren en dus niet weet waarop hij
moet antwoorden, wat betekent dat hij geen meta-communicatieve
uitspraak
kan doen.
Als we
wat concreter
worden zal Bateson's theorie - en de reden waarom ik deze vermeld -
duidelijker
worden.
Bateson
gaat uit
van het idee van de "dubbele binding" om de hypothese van de algemene
kenmerken
van een "Schizofreen" gezin - dat wil zeggen, een gezin dat in staat is
een Schizofreen gezinslid te produceren (Bateson bepaalde veel van het
theoretische kader van wat later de Gezinssysteem-therapie werd,
temidden
van andere op het gezin gebaseerde therapie-modellen) in het leven te
roepen.
Opnieuw zijn er drie voorwaarden:
1) Een
kind, waarvan
de moeder angstig wordt en zich terugtrekt als het kind op haar als een
liefhebbende moeder appelleert. Dat wil zeggen, dat alleen al het
bestaan
van het kind een speciale betekenis voor de moeder heeft en dat haar
angst
en vijandigheid opwekt als het gevaar van intiem contact dreigt .
2) Een
moeder voor
wie de angst- en vijandige gevoelens ten opzichte van het kind niet
acceptabel
zijn, en wier manier om deze te ontkennen is om openlijk liefhebbend
gedrag
te vertonen om het kind te verleiden om op haar als op een
liefhebbende
moeder te reageren en zich van het kind terug te trekken als het dat
niet
doet.
3) De
afwezigheid
van iemand in het gezin, die kan ingrijpen in de verhouding tussen
moeder
en kind en die het kind kan steunen ten opzichte van de betreffende
tegenstrijdigheden.
Bateson
geeft het
volgende voorbeeld om duidelijk te maken hoe dit werkt:
Als
bijvoorbeeld
de moeder zich vijandig (of aardig) ten opzichte van haar kind begint
te
voelen en zich tevens genoodzaakt ziet zich ervan terug te trekken, zou
ze kunnen zeggen: "ga naar bed, je bent erg moe en ik wil dat je gaat
slapen."
Deze openlijke liefhebbende mededeling is bedoeld om een gevoel te
ontkennen,
wat onder woorden gebracht zou kunnen worden als: "ga uit mijn ogen,
want
ik heb genoeg van je". Als het kind haar meta-communicatieve signalen
juist
onderscheidt, zou het het feit onder ogen moeten zien dat zij én
hem niet moet én hem belazert met haar liefhebbende gedrag. Hij
zou dan "gestraft" worden door de verschillende boodschappen juist te
leren
onderscheiden. Daarom zal het eerder geneigd zijn het idee dat hij moe
is te accepteren dan zijn moeders bedrog te onderkennen. Dat betekent
dat
hij zichzelf over zijn eigen inwendige toestand moet bedriegen ten
einde
moeder in haar bedrog te steunen. Om bij haar te overleven moet hij
zijn
eigen interne evenals de boodschappen van anderen verkeerd
interpreteren.
Bateson
levert een
tweede voorbeeld, deze keer van een echt geval, om het
destructiemechanisme
verder toe te lichten:
Een jonge
man die
aardig was opgeknapt van een acute schizofrene episode, werd in het
ziekenhuis
door zijn moeder bezocht. Hij was blij haar te zien en spontaan legde
hij
zijn arm rond haar schouders, waarop zij verstijfde. Hij trok zijn arm
terug en zij vroeg: "Hou je niet meer van me?" Daarop bloosde hij en
zei
zij, "Liefje, je moet niet zo gauw verlegen en bang voor je gevoelens
zijn."
De patiënt kon nog maar een paar minuten bij haar blijven en na
haar
vertrek viel hij een verpleger aan en werd in de isoleer opgesloten.
Het zou
ronduit duivels
zijn als de moeder enig idee had van wat ze deed, wat natuurlijk niet
zo
is. Bateson merkt het volgende op:
1) De
reactie van
de moeder van het niet accepteren van het hartelijk gebaar van haar
zoon
wordt meesterlijk toegedekt door haar veroordeling van hem over het
feit
dat hij zich terugtrekt, en de patiënt ontkent zijn kijk op de
situatie
door haar veroordeling te accepteren.
2) De
uitspraak:
"hou je niet meer van me'" lijkt in deze context in te houden: (a) "Ik
ben lief." (b) "Je moet van me houden en als je dat niet doet ben je
slecht
of heb je het mis." (c) "Terwijl je eerder van me hield, doe je dat nu
niet meer." en zo wordt het brandpunt verlegd van zijn geuite
genegenheid
naar zijn onvermogen om toegenegen te zijn. Aangezien de patiënt
haar
ook gehaat heeft, staat zij hier sterk en hij beantwoordt met gepaste
schuld,
die zij vervolgens aanvalt.
Dit is
genoeg om
iemand gek te maken, en volgens Bateson, gebeurt dat ook.
De
menselijke
communicatie is vergeven van dubbele bindingen, dubbele boodschappen,
dubbele
agenda's, verborgen agenda's, mensen die niet zeggen wat ze denken, die
iets anders laten zien dan ze zeggen, impliciete boodschappen,
verborgen
bedoelingen, manipulatie, bedrog en zelfbedrog.
Opvoeders
die zeggen
dat ze van hun kinderen houden en boos op ze worden, die hun eigen
onbehagen
en frustraties op hun kinderen afreageren en vinden dat hun kinderen
van
hen moeten houden, die zichzelf niet begrijpen en niet begrijpen dat
hun
kinderen hen niet begrijpen. Opvoeders die hun angsten, zorgen,
verdriet
en onzekerheden verdringen en doen alsof er niets aan de hand is, die
zich
flink houden, vrolijk doen, grapjes en toespelingen maken, en kinderen
die feilloos de discrepantie tussen verbale en non-verbale communicatie
onderscheiden en daar niets van begrijpen. Één grote
mystificatie
en dat ook nog allemaal met goede bedoelingen. Om gek en gestoord van
te
worden en dat worden ze dan ook, even gek en gestoord als hun
opvoeders.
Kinderen moeten leren om zich van alles af te sluiten, waar hun
opvoeders
zich ook voor afgesloten hebben, het spel mee te spelen wat hun
opvoeders
spelen, even "normaal" te doen als hun "normale" opvoeders, om zo de
mystificatie
in stand te houden. Ze moeten leren deze wereld "normaal" te vinden,
deze
manier waarop mensen met elkaar communiceren, te geloven dat ze het zo
goed hebben, dat het leuk en gezellig is, dat ze in een fantastische
wereld
leven, dat ze niet mogen klagen en niet ondankbaar mogen zijn, dat ze
hun
opvoeders niet mogen teleurstellen en dat ze verantwoordelijk zijn voor
het geluk en ongeluk van hun opvoeders.
En als ze
niet meer
in staat zijn om aan alle tegenstrijdigheden te voldoen, als ze het
spel
doorhebben en niet meer mee kunnen en willen spelen, worden ze door de
"normalen" krankzinnig verklaard, onaanpasbaar, niet te corrigeren,
onopvoedbaar,
oninvoelbaar, gestoord, onmaatschappelijk en raar en een horde van
hulpverleners
stort zich op de ongelukkige om hem te laten zien hoe begerenswaardig
deze
wereld is en hoe ze een zinvol radertje in het mechaniek kunnen worden
en hoe prettig de "normalen" het zouden vinden als ze weer "gewoon"
zouden
doen en het spel weer mee zouden willen spelen. Eigenlijk is het
verbijsterend
dat mensen er niet massaal uit stappen en nog meer verbijsterend dat de
"normalen" zich er elke keer weer over verbazen als iemand zich
suïcideert,
in een depressie verzeilt of gewoon kanker krijgt, als een tragische
verkapte
suïcide. Niet meer in staat het bizarre spel mee te spelen.
Niemand
mag de waarheid aan het licht brengen, want de sancties zijn
meedogenloos.
Klokkenluiders moeten altijd en overal hangen. Het Westen heeft zoveel
kritiek gehad op de psychiatrie in het voormalige Oostblok, waar
dissidenten
in psychiatrische inrichtingen werden opgesloten. Het is in het Westen
nooit anders geweest, maar zoveel geraffineerder en zo subtiel, dat ook
dat niemand doorheeft. Dat is de balk in het eigen oog van onze
psychiatrie.
Aanpassing
levert
lichamelijke symptomen en weigeren of niet in staat zijn je aan te
passen,
maakt krankzinnig.
Vluchten
kan niet,
tenzij je totaal met het systeem breekt en een toeschouwer wordt.
"Wordt
voorbijgangers",
staat er in het Thomasevangelie (logion 42)
